به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، با توجه به چالش‌های تأمین مالی خانوارها در شبکه بانکی، ابزارهای اعتباری در کنار تسهیلات بانکی در شرایط کنونی اقتصادی و نیازهای متنوع مردم بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته‌ است؛ رویکردی که در موارد مختلف توانسته رضایت نسبی دریافت‌کنندگان اعتبار را نیز به همراه داشته باشد.

BNPL یا الآن بخر، بعدا پرداخت کن (Buy Now, Pay Later) نوعی سیستم پرداخت قسطی است که در آن خرید خود را با اقساط کوتاه مدت (حداکثر ۴ ماهه) انجام می‌دهید. در این روش پرداخت (کوتاه مدت)، مبلغ خرید خود را به صورت قسطی و بدون بهره بانکی پرداخت می‌کنید. کافی است جست‌وجویی کوتاه در گوگل داشته باشید تا با وارد کردن کلیدواژه الان بخر با لیستی بلندبالا از بانک‌ها، شرکت‌ها و اپلیکیشن‌هایی مواجه شوید که به این شیوه اقدام به اعطای اعتبار به خریداران کرده‌اند. البته این رویکرد ار سالها قبل در تمامی جهان نیز مورد استقبال واقع شده و بطور مثال تعداد وام‌های BNPL توسط ۵ ارائه‌دهنده بزرگ آمریکا از ۱۶.۸ میلیون در ۲۰۱۹ به ۱۸۰ میلیون در ۲۰۲۱ رسیده و ارزش این وام‌ها از ۲ میلیارد دلار به ۲۴.۲ میلیارد دلار افزایش یافته است.

این صنعت مبتنی بر ریسک شکل‌ گرفته و یک صنعت جدید است در این میان با وجود رشد سریع این بازار، نگرانی‌هایی نیز پیرامون BNPL وجود دارد. یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها این است که بسیاری از مصرف‌کنندگان به‌دلیل سهولت استفاده از این روش، بیش از توان مالی خود خرید می‌کنند و این منجر به افزایش بدهی‌های معوق و مشکلات مالی می‌شود.

با این وجود، محبوبیت این شیوه در دنیا موجب شده با ایجاد تغییراتی در آن مدل‌های مختلفی برای خریدهای اعتباری تعریف شود که از جمله آنها می‌توان به مدل Save Now, Buy Later (SNBL) که به مصرف‌کنندگان امکان می‌دهد قبل از انجام خرید، مبلغ مورد نیاز را ذخیره کنند؛ مدل ( PNPL) Pay Now, Pay Later با ترکیب پرداخت نقدی و پرداخت اقساطی و مدل(INPL) Invest Now, Pay Later که به خریداران این امکان را می‌دهد که قبل از دریافت محصول در آن سرمایه‌گذاری کند؛ اشاره کرد.

چرا BNLPها محبوب هستند؟

مدل BNPL حتی پیش‌از افزایش شدید تورم هم محبوب بود؛ اما در شرایط اقتصادی امروز، به یکی از ابزارهای جدی مدیریت مالی برای کاربران تبدیل شده است. دسترسی سریع، فرایند ساده و حذف نیاز به ضامن، از مهم‌ترین دلایل رشد این سرویس‌ها محسوب می‌شود.

یکی از نشانه‌های بلوغ این بازار، بررسی آمار ضریب نفوذ آن در میان جامعه است. بر اساس آخرین گزارش‌های تحلیلی صنعت لندتک ایران تا ابتدای سال ۱۴۰۴، تخمین زده می‌شود که بین ۱۰ تا ۱۵ درصد از جمعیت فعال اقتصادی کشور (افراد دارای درآمد یا حساب بانکی فعال) حداقل برای یک بار از خدمات BNPL استفاده کرده‌اند یا دارای خط اعتباری فعال هستند.

آمارهای عملکردی سال ۱۴۰۳ نیز نشان از یک تقاضای میلیونی دارد؛ به طوری که تعداد کاربران فعال اسنپ‌پی از مرز ۶ میلیون نفر عبور کرده و دیجی‌پی نیز در طول سال ۱۴۰۳ به بیش از ۲.۵ میلیون کاربر خدمات اعتباری ارائه داده است. این حجم از استقبال نشان‌دهنده تغییر جهت جدی ذائقه مردم از تسهیلات کلان بانکی به سمت اعتبارهای خرد و سریع است. در این میان بزرگ‌ترین چالش پلتفرم‌های BNPL در ایران، عدم دسترسی کامل به رتبه‌بندی‌های سنتی بانک‌ها و لزوم ارتقای سیستم‌های اعتبارسنجی اختصاصی است. با وجود بالا بودن ریسک عدم بازپرداخت در اعتبارات بدون وثیقه، ارزیابی‌ها نشان می‌دهد فین‌تک‌های بزرگ با تکیه بر الگوریتم‌های هوش مصنوعی این ریسک را مدیریت کرده‌اند.

رونق اقتصاد با شیوه‌های پرداخت اعتباری

محمدرضا اکبری جور، تحلیلگر پولی و بانکی در گفت‌وگویی با خبرنگار تازه‌های اقتصاد، درباره وضعیت این صنعت در ایران اظهار کرد: کشورهای بسیاری برای اینکه از گردش بالای پول در جامعه خودداری کرده و اثرات تورمی آن را کنترل کنند به سراغ شیوه‌های پرداخت اعتباری می‌روند و چنین سیاستی را در دستور کار قرار می‌دهند.

وی ادامه داد: در این صنعت سیاستگذاری به شکلی صورت گرفته که همه شرایط مهیا می‌شود تا افراد بتوانند خرید خود را انجام دهند. گاه بانک‌ها نیز در این سیستم برای ضمانت‌ها به کمک می‌آیند.

این کارشناس افزود: گاه در قالب این شیوه بانک‌ها با ارائه تسهیلات خرد تلاش دارند از بخش خاصی از صنعت حمایت کنند و بر این اساس ممکن است کارت‌های اعتباری را در خدمت مشترکان خود قرار دهند تا آنها بتوانند در موعد مقرر و بدون پرداخت سود از تسهیلات خرید در نظر گرفته شده استفاده کنند. با این رویکرد چنانچه دولت قصد حمایت از صنعتی خاص را نیز داشته باشد امکان آن مهیا می‌شود. بر این اساس حتی ممکن است دولت صندوقی خاص را نیز به عنوان پشتوانه در نظر بگیرد تا چنانچه تعهدات مشتریان اجرایی نشد، دولت از صنعت مربوطه حمایت کرده و در راستای رونق آن گام بردارد.

مشکل تورم با BNLP حل نمی‌شود

اکبری جور در پاسخ به این سئوال که در شرایطی که برخی اقتصاددانان حتی از خطر وقوع ابرتورم صحبت می‌کنند، بهره‌گیری از روش‌هایی مانند BNPL در معیشت مردم چه تاثیری خواهد داشت، توضیح داد: مشکل تورم با این رویکردها حل نخواهد شد و برای رفع آن باید به منشاء ایجاد تورم توجه داشت. اکنون در موارد متعدد شاهدیم که استقراض دولت از بانک مرکزی منجر به چاپ پول و ایجاد تورم می‌شود. البته بهره‌گیری از چنین شیوه‌هایی در شرایط تورمی می‌تواند تا حد قابل توجهی به مردم در تامین نیازهایشان کمک کند اما قطعا چنین روش‌هایی برای مقابله با تورم اثرگذار نخواهند بود.

وی ادامه داد: در ادامه این مسیر چنانچه افراد نتوانند تعهدات خود را عملی کرده و اقساط را پرداخت کنند، مشکلات متعددی برای افرادی که ممکن است به نوعی به ضمانت پرداخته‌ باشند یا واحدی که فروش خود را به این شیوه انجام داده‌اند ایجاد خواهد شد.

این کارشناس پولی و بانکی افزود: بهره‌گیری از شیوه‌های اینچنینی بیشتر برای زمانی است که اقتصاد رونق داشته باشد و اعتماد بالا باشد. در اقتصاد سالم و پویا چنین راهکارهایی می‌توانند موجب رونق و تقویت بخش‌های مختلف از جمله صنایع شوند اما در وضعیت تورمی باید دقت بسیاری صورت گیرد.

اکبری جور ادامه داد: البته از چنین تسهیلاتی می‌توان برای قشری مانند کارمندان دولت یا افرادی که به نوعی اطمینان وجود دارد توان بازپرداخت مبالغ را دارند استفاده کرد اما زمانی که افراد برای خرید مواردی مانند کالاهای اساسی به سراغ شیوه‌های این چنینی می‌روند، احتمال ایجاد مشکلاتی در بازپرداخت را هم باید مد نظر داشت.

البته چالش پایداری BNPL در فضای تورمی، تنها مختص به ایران و شرایط خاص فعلی هم نبوده و یک دغدغه منطقه‌ای است. نگاهی به کشور هم‌جوار، ترکیه، که تشابهات اقتصادی زیادی با ایران دارد، نشان می‌دهد بازار BNPL در آنجا به یک بخش ۱۰ میلیارد دلاری تبدیل شده و بیش از ۶۲ درصد مصرف‌کنندگان مایل به استفاده از این روش هستند. در کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز پلتفرم‌های بزرگی مانند Tabby و Tamara با رشد سالانه ۲۵ درصدی، ارزش این بازار را به ۳.۳ میلیارد دلار رسانده و حوزه نفوذ خود را به پرداخت شهریه مدارس و اجاره مسکن کشانده‌اند؛ روندی که نشان می‌دهد توسعه این ابزار، به بخش جدایی‌ناپذیری از اقتصاد خانوارها در کل منطقه تبدیل شده است.